Mùa xuân không đợi lịch

Tôi ngược Quốc lộ 6 khi những đường cua tay áo vẫn còn ngái ngủ trong sương. Đích đến là cuộc hội ngộ với "Nào Pê Chầu" – cái Tết ngày 30 của đồng bào Mông.

Khác với người Kinh, người Mông ở Hang Kia hay Mộc Châu không đợi đào phai, mai vàng báo hiệu. Khi vụ mùa đã xong, ngô lúa đầy bồ và hoa mận bung trắng sườn đồi, ấy là lúc Tết về.

Lễ cúng cây Nêu là nghi thức không thể thiếu trong trong lễ hội Gầu Tào ở xã Hang Kia, tỉnh Phú Thọ.

Tại Hang Kia, nơi sương mù phủ kín lối đi, Tết đến sớm hơn miền xuôi cả tháng trời. Không có pháo hoa rực rỡ, không có màn đếm ngược ồn ào. Thời khắc chuyển giao năm mới ở đây tĩnh lặng và thiêng liêng, được đánh dấu bằng tiếng gà gáy đầu tiên trong ngày mùng Một. Đó là lúc người đàn ông trụ cột trong gia đình thắp nén hương lên bàn thờ tổ tiên, đóng lại những nhọc nhằn cũ và mở ra một vòng đời mới.

Trong cái lạnh cắt da, tiếng chày gỗ nện "kình kịch" vào khối xôi nóng hổi vang lên như nhịp tim của bản làng. Mùa A Phong, một người con của bản Chà Đáy, gạt mồ hôi nói với tôi: "Bánh dày này là để mời tổ tiên, chia cho người nhà. Quý lắm mới cho mang về, không bán đâu!".

Du khách trải nghiệm giã bánh dày cùng người Mông trong ngày hội ở Mộc Châu (Sơn La).

Câu nói ấy khiến người ta giật mình. Trong cơn lốc thương mại hóa du lịch, khi bánh dày đã xuất hiện nhan nhản ở các chợ phiên như một thức quà vặt, thì tại đây, nó vẫn giữ nguyên vị thế là "vật báu" tâm linh – tròn như mặt trăng, mặt trời, biểu trưng cho nguồn sống nguyên thủy.

Những "bảo tàng sống" trên cao nguyên

Rời sự tĩnh lặng của Hang Kia để đến với Mộc Châu (Sơn La), Tết Mông bùng nổ trong sắc màu và âm thanh. Nếu Hang Kia là nốt trầm mặc tưởng, thì Mộc Châu là bản hòa ca rực rỡ.

Ném Pao là trò chơi truyền thống đặc sắc không thể thiếu của người dân tộc Mông trong ngày Tết.

Trên những bãi đất trống, sắc váy Mông Hoa xòe rộng như những đóa hoa di động, đối lập với sự giản dị của trang phục Mông Trắng. Tại đây, quả Pao không chỉ là trò chơi, nó là sợi dây tơ hồng dệt nên những mối duyên tình. Nhưng đằng sau sự náo nhiệt ấy là những phong tục nhân văn đến nghẹn lòng. Tôi đã lặng người khi chứng kiến lễ "dán giấy đỏ" cho công cụ lao động.

Cái cày, cái cuốc, con dao... những vật vô tri đã cùng con người "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời" suốt một năm ròng, nay cũng được mặc áo mới, được nghỉ ngơi và tri ân như những người bạn. Đó là triết lý sống hài hòa, trân trọng vạn vật mà người miền xuôi đôi khi đã lãng quên.

Trình diễn múa khèn Mông đầu xuân trên cao nguyên đá Tả Phìn, xã Sính Phình, tỉnh Điện Biên.

Chị Đào Phương Mai, một du khách từ Hải Phòng chia sẻ: "Ngồi bên bếp lửa, nghe tiếng khèn vang giữa sương núi, mới hiểu vì sao người Mông không vội. Ở đây, Tết không phải để khoe, mà để sống chậm lại."

Kiêng ăn rau ngày Tết

Hành trình cuối cùng đưa tôi đi sâu vào vùng đá cổ Tủa Chùa (Điện Biên). Ở nơi đá nhiều hơn đất này, Tết đến muộn hơn và cũng "gai góc" hơn với những kiêng kỵ nghiêm ngặt.

Trò chơi dân gian tu lu thể hiện sức mạnh, sự khéo léo của người đàn ông dân tộc Mông.

Ông Vừ Phái Sua ở cao nguyên đá Tủa Chùa - chủ nhân của căn nhà gỗ ám khói, chỉ tay lên bàn thờ đơn sơ dặn dò: "Ngày Tết tuyệt đối không ăn rau. Ăn rau là điềm nghèo, báo hiệu năm mới cỏ mọc lấn lúa".

Sự khắt khe trong nghi lễ, từ việc cấm quét nhà, cấm làm đổ nước đến thứ tự cúng bái, cho thấy một ý thức gìn giữ bản sắc cực đoan nhưng cần thiết. Chính những quy tắc ấy đã tạo nên bộ khung văn hóa vững chắc, giúp người Mông Tủa Chùa không bị hòa tan dù cuộc sống hiện đại đang len lỏi vào từng ngõ ngách.

Lên bản Mông ăn Tết, tôi nhận ra có những thứ không thể mua bằng tiền. Tết của người Mông không phải là hàng hóa để trưng bày. Đó là ký ức, là niềm tin, là cách họ tự cân bằng đời sống tinh thần giữa thiên nhiên khắc nghiệt.

Dù đi đâu, làm gì, người Mông vẫn tìm đường về nhà khi mùa xuân tới. Sự trở về ấy không chỉ là sum họp gia đình, mà là sự tái khẳng định căn cước văn hóa của chính mình. Để rồi, khi tiếng khèn vang lên và bếp lửa bùng cháy, họ lại có thêm niềm tin để gieo những hạt mầm hy vọng vào đá núi, đợi một mùa sau ấm no.