Khi đào hồng vừa chớm nụ trên những sườn đồi, khi gió lạnh cuối đông còn vương trên mái nhà gỗ, đồng bào người Mông ở bản Tà Số đã rộn ràng bước vào mùa Tết. Tại đây, họ đón Tết cổ truyền vào những ngày cuối tháng 11 âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên đán 1 tháng.

Nhà nhà quét dọn sân vườn, sửa sang lại gian thờ, chuẩn bị lương thực, thực phẩm để đón Tết cổ truyền của dân tộc với niềm hân hoan và hy vọng vào năm mới cuộc sống sẽ ngày càng ấm no, hạnh phúc hơn.

Tết đến, mỗi người một việc. Người Mông chuẩn bị đón Tết rất chu đáo. Những người phụ nữ tỉ mỉ hoàn thiện những bộ quần áo mới để mọi người trong nhà diện Tết. Màu chàm, sắc đỏ, xanh, vàng hòa vào nhau thành những hoa văn rực rỡ. Trẻ nhỏ háo hức chờ được diện áo mới. Đàn ông chuẩn bị mổ lợn, mổ gà, lo các lễ vật dâng cúng. Trên mâm cúng của người Mông, bánh giầy là linh hồn ngày Tết. Những cặp bánh tròn, trắng được giã từ nếp mới, dẻo quánh, tượng trưng cho mặt trăng và mặt trời, nguồn gốc sinh thành vạn vật. Làm bánh giầy vì thế không chỉ là công việc bếp núc, mà còn là nghi lễ gửi gắm ước vọng mùa màng đủ đầy, gia đình sum vầy.

Đối với người Mông, tiếng gà trống gáy đầu tiên của sáng sớm là cái mốc đánh dấu một năm mới bắt đầu. Anh Mùa A Di (sinh năm 1980, ngụ tại bản Tà Số, Phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La) chia sẻ: “Người Mông không quan niệm phải đợi đúng đêm 30 mới được bước sang năm mới. Gia đình có thể tổ chức ăn Tết vào ngày 27, 28, 29 hoặc 30-11 âm lịch. Ngày hôm sau, khi tiếng gà gáy được vang lên sẽ là thời điểm đánh dấu những phút giây đầu tiên bước sang năm mới, và sẽ coi đó là ngày mồng 1 Tết”.

Sáng mồng 1, đàn ông trong nhà thường dậy sớm hơn mọi người. Họ sẽ đảm nhận nhóm lửa, nấu cơm, chăm sóc gia súc. Sau khi họ đã hoàn thành các công việc quan trọng trong nhà thì người phụ nữ sẽ dậy để hứng những giọt nước sạch nhất về sử dụng. Chị Sồng Y Hoa (sinh năm 1993, ngụ tại Bản Tà Số, Phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La) chia sẻ: “Lấy nước sạch về nhà mừng năm mới là nghi thức truyền thống của chúng tôi. Qua đó, chúng tôi gửi gắm mong muốn năm mới mọi thành viên trong gia đình đều mạnh khỏe, may mắn”. Đồng thời, trong ba ngày Tết chính, gia đình nào cũng đốt củi, giữ bếp đỏ lửa liên tục, vừa giữ ấm, vừa xua đuổi tà ma và cầu mong bình an, vạn sự hanh thông.

Một nét đặc biệt khác trong Tết cổ truyền của người Mông là tục dán giấy lên các công cụ lao động rồi đặt dưới bàn thờ. Người Mông tin rằng “vạn vật hữu linh”. Những chiếc cày, chiếc cuốc, con dao đã cùng con người làm lụng cả năm cũng cần được “nghỉ Tết”. Anh Mùa A Phà (sinh năm 1980, ngụ tại bản Tà Số, phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La) chia sẻ: “Những công cụ lao động cũng được nghỉ ngơi để chuẩn bị cho một năm mới lao động sản xuất hiệu quả được mùa hơn năm cũ”.

Trong những ngày đón Tết, giữa bạt ngàn hoa mận, hoa mơ và sắc đào phơn phớt, những bộ váy xòe của thiếu nữ Mông nổi bật như cánh bướm rừng. Tiếng khèn dìu dặt, tiếng đồng bạc trên trang phục leng keng theo nhịp bước chân đi chơi xuân tạo nên không khí hội hè đặc trưng của vùng cao. Các trò chơi dân gian vừa là dịp vui xuân, vừa là không gian gặp gỡ, kết bạn. Trai gái trong bản rủ nhau ném pao, đánh cầu lông gà, chơi quay, thổi khèn, múa ô, đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ... Nhiều mối lương duyên của người Mông cũng bắt đầu từ những buổi hội xuân rộn ràng như thế.

Đáng chú ý, những năm gần đây, bản Tà Số được lựa chọn phát triển du lịch cộng đồng, vậy nên khách du lịch cũng có cơ hội và hòa mình vào không khí ngày Tết cổ truyền của người Mông. Sự phát triển ấy mang đến cơ hội mới, đồng thời đặt ra yêu cầu gìn giữ bản sắc. Nhiều người trẻ Mông ngày nay ý thức rõ hơn về giá trị phong tục của dân tộc mình. Họ học thổi khèn, may váy, tổ chức trò chơi truyền thống, giới thiệu văn hóa quê hương với du khách như một cách khẳng định văn hóa và thể hiện niềm tự hào của mình về bản sắc dân tộc.

Tết cổ truyền của người Mông vì thế không chỉ là cuộc sum họp sau mùa vụ, mà còn là dịp nhắc nhớ cội nguồn. Trong tiếng gà gọi sáng, trong khói bếp sưởi ấm khắp nhà, trong nhịp khèn vang giữa sườn đồi, mùa xuân của người H'Mông vẫn bền bỉ hiện diện đầy mộc mạc mà sâu lắng giữa đại ngàn Tây Bắc.