Vòng xòe đoàn kết - mừng Đảng, mừng Xuân xã Yên Châu, tỉnh Sơn La. Ảnh: Trường Sơn

Có mặt tại xã Yên Châu những ngày đầu năm mới, PV Báo Lao Động ghi nhận không khí vui xuân lan khắp bản làng.

Giữa sân nhà văn hóa bản, tiếng trống, tiếng chiêng vang vọng, mọi người tay trong tay mở rộng vòng xòe.

Người tham gia múa xòe Thái được gọi là “xao xe”. Ảnh: Trường Sơn

Theo các cụ cao niên, người Thái xưa gọi múa xòe là “xe”. Người tham gia xòe được gọi là “xao xe”. Cách gọi mộc mạc ấy cho thấy xòe đã gắn bó tự nhiên với đời sống cộng đồng.

Từ bao đời, câu hát về xòe Thái vẫn vang lên: “Không xòe hoa không nở, không xòe cây lúa không trổ bông, không xòe cây ngô không ra bắp, không xòe trai gái không thành đôi”.

Trẻ em từ 13-15 tuổi đã được các bà, các mẹ dạy từng động tác. Bước tiến, bước lùi, nâng khăn, tung tay. Động tác giản dị nhưng dứt khoát, nhịp điệu chậm rãi mà cuốn hút.

Trống, chiêng, chũm chọe và khèn bè là các nhạc cụ tạo nên âm nhạc cho các điệu xòe. Ảnh: Trường Sơn

Sáu điệu xòe Thái cổ gồm điệu cầm tay nhau (khắm khen); điệu tung khăn (nhôm khăn); điệu tiến lùi (đổn hôn); điệu phá xí (bổ bốn); điệu nâng khăn mời rượu (khắm khăn mơi lảu); điệu đi vòng tròn vỗ tay (ỏm lọm tốp mư)… vẫn được duy trì ở nhiều bản.

Bà Hoàng Thị Thoát, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Thái, cho biết: “Xòe là linh hồn của bản làng dân tộc Thái nhiều đời nay, ai cũng có thể tham gia. Vòng xòe càng nhiều vòng tròn lớn nhỏ, càng đông càng vui, càng gắn kết cộng đồng”.

Theo bà Thoát, các đội văn nghệ, câu lạc bộ ở các bản có người Thái sinh sống đều sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, tập múa xòe đều đặn. Hạt nhân múa xòe được tập huấn thường xuyên để giữ đúng động tác xòe Thái cổ.

Dưới ánh lửa, dưới cây nêu, hay quanh giàn trống chiêng, người Thái xã Yên Châu, tỉnh Sơn La vẫn đắm say điệu xòe. Ảnh: Trường Sơn

Âm nhạc theo vòng xòe vang lên từ trống, chiêng, chũm chọe và khèn bè. Câu nhạc ngắn, nhịp điệu lặp lại, lúc nhanh, lúc chậm, lúc dồn dập, lúc nhẹ nhàng, càng nghe càng say đắm.

Dưới ánh lửa bập bùng hoặc quanh cây nêu ngày Tết hay lễ hội bà con lại cùng nhau múa xòe. Áo cóm lấp lánh hàng khuy bạc, váy nhung đen mềm mại theo từng vòng xoay.

Người này nắm tay người kia thật chặt. Vòng tròn khép lại rồi mở ra, tiếng cười hòa cùng tiếng trống, chiêng vang vọng giữa núi rừng.

Năm 2022, nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là niềm tự hào lớn của đồng bào dân tộc Thái ở Sơn La nói riêng và bốn tỉnh Tây Bắc nói chung.

Ông Lò Đức Việt, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Châu, cho biết: “Địa phương xác định bảo tồn xòe là nhiệm vụ lâu dài. Hằng năm, xã tổ chức hội thi, giao lưu xòe dịp mừng Đảng, mừng Xuân. Đồng thời gắn xòe Thái với phát triển du lịch cộng đồng”.

Theo ông, việc trao truyền cho thế hệ trẻ được chú trọng nhằm giữ nguyên bản sắc xòe Thái cổ.

Trong nhịp sống hiện đại, xòe không chỉ hiện diện trong lễ hội. Vòng xòe có ở sân bản, nhà văn hóa, các sự kiện văn hóa – du lịch.

Chính quyền vào cuộc, nghệ nhân tâm huyết, câu lạc bộ được duy trì thì di sản được trao truyền liên tục. Xòe không chỉ là ký ức của quá khứ, mà đang sống trong đời sống hôm nay.

Vòng xòe đoàn kết của bà con bản Lầu, phường Tô Hiệu. Ảnh: Nguyên Thanh

Xuân về, vòng xòe lại nối dài giữa núi rừng Sơn La. Đó là niềm tin, là sự đoàn kết, sẻ chia, là sợi dây bền chặt gắn kết cộng đồng qua bao thế hệ.