Hoa bó phón tạo ra màu vàng và mùi thơm như mật ong của xôi nếp Sơn La. Ảnh: Trường Sơn

Hoa bó phón được tìm thấy ở nhiều khu vực của Sơn La như Sốp Cộp, Sông Mã, Thuận Châu, Mường La, Ngọc Chiến...

Loài hoa này thường mọc ở nơi khí hậu ẩm lạnh, nhiều sương mù, có thể được người dân thu hái khi vào mùa để bán tươi hoặc phơi khô sử dụng dần.

Hoa bó phón có màu đậm, mùi thơm như mật ong. Ảnh: Trường Sơn

Không chỉ là một loài hoa rừng, bó phón còn được sử dụng làm nguyên liệu tạo màu cho nhiều món ăn truyền thống, trong đó nổi bật là xôi bó phón của đồng bào Thái.

Tại xã Ngọc Chiến, xôi bó phón là món ăn thường được người dân chế biến để đãi khách hoặc dùng trong những dịp quan trọng.

Món xôi gây ấn tượng bởi màu vàng óng tự nhiên, khác với những loại xôi được tạo màu từ các loại lá, củ hoặc hoa quen thuộc.

Để có mẻ xôi ngon, gạo nếp là nguyên liệu được lựa chọn kỹ. Theo chị Cà Thị Thỏa, người có nhiều năm chế biến các món ăn dân tộc tại phường Tô Hiệu, loại nếp thơm, hạt tròn, mẩy, đặc biệt là nếp tan, thường được sử dụng để làm xôi bó phón.

“Lượng hoa sử dụng phải phù hợp với lượng gạo. Trung bình khoảng 10kg gạo có thể dùng một bó hoa nhỏ, khoảng 1 lạng. Nếu dùng nhiều hoặc ít hơn thì màu xôi sẽ thay đổi”, chị Thỏa chia sẻ.

Hoa bó phón khô hoặc mới hái được rửa sạch, cho vào nồi đun khoảng 5-10 phút. Khi nước chuyển sang màu vàng, hoa được vớt ra, nước để nguội rồi dùng ngâm gạo nếp.

Gạo sau khi vo sạch được ngâm trong nước hoa bó phón khoảng 4-5 giờ, hoặc qua đêm tùy cách chế biến. Khi đã ngấm màu, gạo được vớt ra để ráo rồi cho vào chõ đồ.

Hoa bó phón được đun sôi khoảng 5 - 10 phút sau đó lấy nước đó ngâm gạo. Ảnh: Trường Sơn

Theo kinh nghiệm của người làm xôi, để hạt nếp chín đều, săn và dẻo, xôi có thể được đồ hai lần lửa. Lần đầu, gạo chín khoảng 80% thì đổ ra nong cho nguội và ráo bớt hơi nước. Sau đó, xôi được đồ tiếp đến khi chín hoàn toàn.

Khi mở nắp chõ, những hạt nếp chuyển sang màu vàng óng như mật ong, căng bóng, tơi và dẻo. Hương thơm của gạo nếp hòa cùng mùi đặc trưng của hoa bó phón tạo nên món ăn có hương vị riêng.

Sau khi đồ, xôi thường được đổ ra mẹt có lót lá dong, quạt cho bay bớt hơi nước rồi mới cho vào ép khảu – dụng cụ đựng xôi truyền thống của người Thái. Cách làm này giúp hạt xôi giữ được độ dẻo mà không bị nhão.

Chị Hoàng Thị Huệ, du khách đến từ tỉnh Lào Cai, cho biết đã nhiều lần đến Ngọc Chiến và thưởng thức các món ăn dân tộc tại đây.

“Xôi bó phón có màu vàng rất đẹp, hạt xôi dẻo, thơm và có vị đặc trưng. Mỗi lần đến đây tôi đều mua một ít về làm quà cho gia đình”, chị Huệ nói.

Xôi bó phón thường được ăn cùng muối vừng, muối lạc, thịt gác bếp, cá nướng hoặc chẩm chéo. Trong mâm xôi ngũ sắc của người Thái, màu vàng cũng mang ý nghĩa tượng trưng cho sự no ấm, đủ đầy.

Xôi bó phón có màu vàng óng, hạt xôi đều và bóng. Ảnh: Trường Sơn

Từ những bông hoa giữa núi rừng, người Thái tạo nên món xôi mang sắc vàng tự nhiên và cách chế biến riêng. Xôi bó phón không chỉ hiện diện trong mâm cơm, mà còn góp phần lưu giữ nét văn hóa ẩm thực truyền thống của đồng bào Thái ở Sơn La.

Qua món ăn giản dị ấy, những sản vật của núi rừng tiếp tục được gìn giữ và trở thành nét đặc trưng trong văn hóa bản địa.