Nếp tan Sông Mã, tỉnh Sơn La vào vụ. Ảnh: Trường Sơn

Ngọc Chiến, mùa lúa đi qua từng bản

Buổi sáng ở Ngọc Chiến bắt đầu bằng tiếng máy tuốt lúa. Trên những cánh đồng ở các bản Lướt, Mường Chiến, Nà Tâu, Phày, Kẻ, người dân xuống ruộng từ sớm. Lúa được cắt, tuốt hạt, đóng bao; rơm gom lại, thóc mới trải dưới nắng.

Tại bản Kẻ, anh Sùng A Kí vừa thu hoạch hơn 2 tấn lúa tẻ. “Lúa chín đến đâu thì tranh thủ thu hoạch đến đó. Phơi khô rồi mới đưa về nhà bảo quản. Nhà nào làm xong trước thì sang giúp nhà khác” - anh Sùng A Kí nói.

Mùa gặt vì thế không chỉ là việc riêng của từng gia đình. Trong những ngày này, nhịp lao động cũng là lúc người dân gặp nhau nhiều hơn, chia sẻ công việc và kinh nghiệm, từ cách chọn thời điểm gặt đến phơi, bảo quản thóc sau thu hoạch. Người có sức góp sức, người có máy hỗ trợ máy, cùng đưa những thửa ruộng lần lượt về cuối vụ.

Ngọc Chiến hiện có hơn 650ha lúa, tập trung tại các bản Lướt, Mường Chiến, Nà Tâu, Giạng Phổng và Kẻ. Lúa tẻ thường chín trước, trong khi nếp tan - giống lúa đặc sản được gìn giữ qua nhiều thế hệ - thường đứng trên đồng thêm 10 - 15 ngày.

Ông Lò Văn Thoa - Phó Chủ tịch UBND xã Ngọc Chiến cho biết, mỗi vụ toàn xã thu khoảng 7.500 tấn thóc các loại, chủ yếu là nếp tan.

Với người Thái ở Ngọc Chiến, lúa không chỉ là sản vật của đồng ruộng. Khi nếp mới về nhà, cơm mới được nấu, xôi được đồ, cốm được làm; những nghi lễ mừng cơm mới cũng bắt đầu. Đó là dịp người dân cảm tạ đất trời, nhớ về tổ tiên và gặp gỡ cộng đồng.

Từ hạt gạo, mùa vụ vì thế nối dài sang câu chuyện văn hóa và đời sống. Cũng từ đó, giống lúa đặc sản không chỉ mang giá trị sản xuất mà trở thành một phần ký ức của cộng đồng.

Xím Vàng, ruộng bậc thang trên lưng chừng núi

Nếu mùa gặt ở Ngọc Chiến trải trong những thung lũng và cánh đồng ven suối, thì ở Xím Vàng, lúa được gieo trên những đường cong của núi.

Ở độ cao gần 1.500m, các bản Sồng Chống, Xím Vàng, Háng Chơ, Trông Tầu bước vào mùa lúa chín. Những thửa ruộng bậc thang nối nhau theo sườn núi, nơi đã vàng rực, nơi vẫn còn xanh, tạo thành những lớp màu thay đổi theo độ chín của lúa.

Nhưng ruộng bậc thang ở đây không chỉ là cảnh quan. Đó là thành quả của nhiều thế hệ người H'Mông khai phá đất đá, đắp bờ, dẫn nước và giữ đất trên những sườn núi cao.

Theo ông Nguyễn Xuân Bắc - Chủ tịch UBND xã Xím Vàng, toàn xã hiện có trên 320ha ruộng, tập trung tại Sồng Chống, Háng Chơ và Xím Vàng. Việc khai hoang cùng đầu tư hệ thống mương dẫn nước giúp diện tích sản xuất từng bước mở rộng.

Tại bản Háng Chơ, gần 70ha ruộng bậc thang đang vào mùa chín. Gia đình chị Hạng Thị Sê có 1,5ha lúa. Với người nông dân, mùa vàng trước hết vẫn là mùa của lao động.

“Năm nay nước tưới đầy đủ, lúa phát triển tốt. Bà con tập trung nhân lực để gặt. Nếu khách đến, chúng tôi có thể giới thiệu cách gặt, đập lúa và những công việc của người dân” - chị Sê chia sẻ.

Từ những công việc vốn quen thuộc, Xím Vàng đưa một phần mùa gặt vào hoạt động trải nghiệm. Du khách có thể cầm liềm gặt lúa, đập lúa, chơi ném pao, bắn nỏ, thưởng thức ẩm thực và tìm hiểu đời sống người H'Mông.

Điều đáng nói là những trải nghiệm ấy không cần một không gian dựng sẵn. Ruộng vẫn là ruộng, lúa vẫn được thu hoạch, thóc vẫn theo người dân về nhà. Ở đó, vẻ đẹp của mùa vàng không tách khỏi đời sống. Những gì du khách nhìn thấy trên sườn núi cũng chính là kết quả của lao động, của cách người dân giữ đất, giữ nước và truyền lại kinh nghiệm sản xuất.

Khi mùa vàng rẻo cao trở thành câu chuyện du lịch

Mùa vàng ở Sơn La không chỉ có Ngọc Chiến và Xím Vàng. Từ Mường La, Sông Mã, Sốp Cộp, Yên Châu, Vân Hồ đến nhiều vùng cao khác, thời điểm lúa chín tạo nên một mùa cảnh quan riêng.

Nhưng nếu du khách chỉ đến chụp ảnh rồi rời đi, giá trị của mùa vàng mới dừng ở cảnh sắc. Các địa phương đang hướng tới việc gắn mùa gặt với trải nghiệm đời sống, để du khách ở lại lâu hơn và người dân có thêm cơ hội tạo sinh kế.

Ở Ngọc Chiến, hành trình có thể bắt đầu từ cánh đồng, nối sang câu chuyện về nếp tan, cơm mới, xôi, cốm và đời sống nhà sàn. Tại Xím Vàng, du khách có thể tìm hiểu ruộng bậc thang, cách người H'Mông canh tác trên sườn núi, tham gia một phần công việc mùa vụ và thưởng thức ẩm thực bản địa.

Khi ấy, du lịch không đứng ngoài nông nghiệp mà đi cùng nông nghiệp: Cánh đồng tạo ra sản vật, người dân tạo ra sản phẩm, văn hóa tạo nên câu chuyện và du lịch kết nối những giá trị ấy với du khách.

Trong chuyến đi đến Xím Vàng, chị Nguyễn Thị Minh Thu, du khách Hà Nội, ấn tượng không chỉ với ruộng bậc thang mà còn với không khí mùa gặt.

“Được đứng giữa ruộng lúa, nhìn bà con thu hoạch và tự tay làm một số công việc khiến chuyến đi gần gũi hơn” - chị Thu chia sẻ.

Mùa vàng vì thế có thể trở thành một phần sinh kế du lịch vùng cao. Tuy nhiên, phát triển cần đi cùng hạ tầng, dịch vụ, vệ sinh môi trường và sự tôn trọng nhịp sống cộng đồng. Quan trọng hơn, cần giữ những giá trị gốc: Giống nếp tan, cách chế biến, nghi lễ mừng cơm mới ở Ngọc Chiến; những thửa ruộng bậc thang được gìn giữ qua nhiều thế hệ ở Xím Vàng.

Sau mỗi mùa vàng, điều đáng giữ lại không chỉ là những bức ảnh, mà còn là hạt lúa, tập quán và đời sống cộng đồng làm nên cảnh sắc vùng cao.

Mùa vàng nơi rẻo cao Xím Vàng, tỉnh Sơn La. Ảnh: Trường Sơn